ẨN DỤ VĂN HÓA TRONG TRUYỆN CỔ TÍCH VIỆT NAM

Tóm tắt

Bài viết tiếp cận truyện cổ tích Việt Nam từ khung lý thuyết Ngôn ngữ học tri nhận và Ngôn ngữ học văn hóa, tập trung khảo sát vai trò của hệ thống ẩn dụ văn hóa trong việc tổ chức và truyền đạt các ý niệm trừu tượng của cộng đồng. Trên cơ sở phân tích diễn ngôn một số văn bản cổ tích tiêu biểu (như Tấm Cám, Thạch Sanh, Sự tích hồ Ba Bể, Chuyện quả bầu…), nghiên cứu nhận diện ba dạng ẩn dụ có tính chi phối: ẩn dụ bản thể, ẩn dụ định vị và ẩn dụ phẩm chất. Kết quả nghiên cứu cho thấy các kiểu ẩn dụ (bản thể, định vị và phẩm chất) vừa vật thể hóa các phạm trù trừu tượng, vừa tổ chức không gian như một cơ chế đánh giá văn hóa, đồng thời hiện hình và “kiểm chứng” đạo lý thông qua hành vi và kết cục tự sự theo quan hệ nhân – quả. Từ góc nhìn ngôn ngữ học văn hóa, tính lặp lại ổn định của các ẩn dụ này cho thấy đây không chỉ là biện pháp tu từ, mà là cơ chế tri nhận tập thể giúp cộng đồng nội tâm hóa chuẩn mực đạo đức, tâm linh và trật tự xã hội thông qua trải nghiệm kể chuyện.